سعدی روح زنده زمانه ما

✒️ دکتر میثم رشنو

بعضی اشخاص فرا زمانی و فرامکانی هستند، گنجینه ارزشمند سخنانشان تا دنیا دنیاست بوی تازگی می دهد و تا آدمی در این کره خاکیست  حاوی پیام و معنا و مفهوم است. هر گاه این سرزندگی و تازگی در گفتار با چاشنی شیوایی و بلاغت و دلنشینی ممزوج و آمیخته گردد، شاهکاری بی نظیر خلق می شود که فقط می بایست به آفریننده آن آفرین گفت و سر ارادت به آستان معرفت و خِرَدش به نشانه تعظیم فرود آورد.

شیخ مشرف الدین مصلح بن عبدالله معروف به *سعدی* مصداق بارز تعاریف بالاست. در گُلستانش باب به باب و حکایت به حکایت درس زندگی و ریزه کاری های  اخلاق اجتماعی و در کل سیاست زیستن را  می آموزاند  و در بوستانش هم سیر در افلاک دارد و غرق در عرفان و ذوب در ذات باریتعالی است و هم با عینکی واقع بین پیچیده ترین مبانی زندگی بشری را تحلیل و بررسی می نماید.

 جان کلام اینکه :(( *سعدی* زبان زنده و روح پاینده یک ملت ریشه دار در بستر تاریخ است. او با روشی هنرمندانه که تنها از استاد چیره دستی چون او برمی آید قند پارسی را شکری مضاعف و مطلوب می بخشد و هر گفته نظم و نثرش دانشگاه حکمت، فلسفه و زندگی است و جالب اینکه قرنهاست  مردم کوی و برزن دانسته یا ندانسته با *سعدی* ارتباط فکری داشته و ابیات و مصراعهای قصار او را در قالب  *ضرب* *المثل* و *گزین* *گویه* بکار می برند و از این حیث *سعدی* اجتماعی ترین شاعر ایران است. ))

ملاحظاتی  که می بایست بدان بصورت ظریف و محققانه نگریست، نقدهایی است که به سعدی در رابطه با مدحیات و ثناگویی های او که در قالب نظم و نثر به اتابکان فارس و خصوصاً ابوبکر بن سعد زنگی ابراز و ایراد شده  و تخلص شاعری خویش را از ایشان وام ستانده است. پاسخ بسیار ساده و شفاف است، همانگونه سعدی در کتاب بوستانش اینگونه می گوید:

*مرا* *طبع* *از* *این* *نوع* *خواهان* *نبود*

*سر* *مدحت* *پادشاهان* *نبود*

*ولی* *نظم* *کردم* *به* *نام* *فلان*

*مگر* *بازگویند* *صاحبدلان*

*که* *سعدی* *که* *گوی* *بلاغت* *ربود*

*در* *ایام* *بوبکر* *بن* *سعد* *بود*

اساساً نامگذاری دیوان اشعار، تذکره ها، سیاست نامه ها و نصیحت الملوک ها به نام پادشاهان و امیران عصر، رسمی رایج بوده و صرفاً ترفندی جهت تضمین ماندگاری اثر می بوده و این مهم در روش و سلوک بزرگانی چون حکیم فردوسی نیز دیده می شود. ( منظور ما در اینجا قصیده ها و مدحیاتی نظیر اشعار فرخی سیستانی و انوری نیست که صرفاً جهت دریافت صله زبان به سرایش می گشودند.)

*ب* ) نقد دیگری که در این خصوص ذکر و عنوان می شود، تأمین مالی و به اصطلاح امروزی اختصاص *بورسیه* *تحصیلی* به سعدی هنگامیکه در نظامیه بغداد مشغول به تحصیل بوده از سوی اتابک فارس است که این موضوع نیز با بررسی های متعدد و طبق اظهار نظر محققی فرزانه چون *دکتر* *عبدالحسین* *زرین* *کوب* به اثبات قطعی نرسیده، کما اینکه در صورت اثبات خللی در ارکان آثار ارزشمند سعدی و شخصیت او وارد نمی سازد و در تکلمه آن ذکر این نکته ضروری است که خاندان سعدی نسل اندر نسل جماعتی اهل فضل و دانش و حکمت بوده اند و خود به تصریح می گوید :

*همه* *قبیله* *من* *عالمان* *دین* *بودند*

*مرا* *معلم* *عشق* *تو* *شاعری* *آموخت*

بنابراین تحصیل و سیر در آفاق و انفس برای شخصی چون او امری بدیهی و معمول است و با فرض تأمین هزینه تحصیل توسط حاکم فارس توجیه پذیر و پذیرفتنی است.

*ج* ) نقد دیگر وجود اشعاری هر چند در حجم کم موسوم به *هزلیات* در کلیات سعدی است. باز استاد سخن خود پاسخ این پرسش را داده و می گوید که : *الهزل* *فی* *الکلام* ، *کالملح* *فی* *الطعام* ، هزل در سخن چون نمک در غذاست. به راستی این نوع و مدل سرایش سعدی که شاید به نوعی فارغ از آداب و عرف معمول باشد،خود دلیل دیگری بر اثبات شخصیت جامع الاطراف و چند بُعدی اوست که به قول خودش :

*اگر* *راست* *میخواهی* *از* *من* *شنو*

*جهاندیده* *بسیار* *گوید* *دروغ*

 از دیر باز چنین  مرسوم بوده که وصف بزرگان را می بایست در کلام بزرگان جُست، آنجا که *ملک* *الشعرای* *بهار* در رثای سعدی  می سراید  :

*سعدیا* *چون* *تو* *کجا* *نادره* *گفتاری* *هست*

یا *چو* *شیرین* *سخنت* *نخل* *شکرباری* *هست*

*یا* *چو* *بُستان* *و* *گُلستان* *تو* *گلزاری* *هست*

*هیچم* *ار* *نیست* *تمنای* *توام* *باری* *هست*