اجتماعی

«شوش در تله‌ی نام‌های بلند و گام‌های کوتاه»

«محوطه باستانی شوش» در تاریخ تیرماه ۱۳۹۴ در سی ‌و نهمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر «بُن» آلمان، به‌عنوان «نوزدهمین اثر ثبت‌جهانی ایران» در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید؛ ثبتی که بر شأن تاریخی شوش افزود، اما این پرسش را نیز پیش روی شهر گذاشت که این افتخار جهانی، چه اندازه در زندگی روزمره‌ی مردم، به «نان» بدل شده و نه صرفاً به «نام».

 یادداشت: فرزین یار محمدی

«محوطه باستانی شوش» در تاریخ تیرماه ۱۳۹۴ در سی ‌و نهمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر «بُن» آلمان، به‌عنوان «نوزدهمین اثر ثبت‌جهانی ایران» در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید؛ ثبتی که بر شأن تاریخی شوش افزود، اما این پرسش را نیز پیش روی شهر گذاشت که این افتخار جهانی، چه اندازه در زندگی روزمره‌ی مردم، به «نان» بدل شده و نه صرفاً به «نام».

روزی مردی پس از سال‌ها غربت، پای به باغ پدری گذاشت. از دور، باغ همان بود: دیوار برقرار، درختان پابرجا، نام آشنا و آوازه پرآواز. اما چون به درون رفت، دید درختان همان‌قدر که ایستاده‌اند، همان‌قدر هم ایستاده مانده‌اند؛ نه جوانه‌ای روییده، نه جویی جاری شده، نه رونقی بر سفره‌ی اهل خانه افزوده. باغ «حیثیت» داشت اما «حیات» نداشت؛ «شهرت» داشت اما «ثمرت» نداشت. آنگاه با خود گفت: بلای بزرگ آن‌جاست که عنوان، جایگزین آبادانی شود و اعتبار، جانشین عمران.

حکایت شوش – دست‌کم از منظر تجربه‌ی شهروندی – بی‌شباهت به همان باغ نیست. شهری با نامی جهانی، اما با گامی که گویا سال‌هاست در خواب تاریخی فرورفته؛ شهری که اگر پس از ۲۵ سال به کوچه‌هایش بازگردی، تغییرش نه محسوس است و نه ملموس. حرکت هست، اما چنان آرام که بیشتر به «سکون» می‌ماند تا «سیر». در هسته‌ی مرکزی و محلات قدیمی، زمان نه می‌گذرد؛ بلکه درجا می‌زند.

بخش مهمی از افکار عمومی، ریشه‌ی این رکود را در محدودیت‌های میراثی می‌بیند؛ جایی که قوانین حفاظتی اجازه‌ی ارتفاع‌گیری، گودبرداری و توسعه‌ی عمودی را نمی‌دهد و همین امر «صرفه اقتصادی» را از سازندگان می‌گیرد. از آن سو، مدیریت شهری نیز، به تعبیر بسیاری از شهروندان، فکری برای جبران این محدودیت نکرده؛ نه بسته‌های تشویقی، نه مسیرهای جایگزین، نه مدل‌های نوین توسعه.

ثبت جهانی، افتخار است؛ اما افتخار بدون برنامه، تبدیل به انتظار می‌شود. میراث، سرمایه است؛ اما سرمایه بدون تدبیر، تبدیل به قفل می‌شود. اگر شوش محدودیت میراثی دارد، پس باید «نسخه‌ی اختصاصی توسعه» داشته باشد؛ اگر نمی‌توان بلند ساخت، باید هوشمند ساخت؛ اگر نمی‌توان عمودی رشد کرد، باید افقی رونق داد؛ اگر نمی‌توان گودبرداری کرد، باید سرمایه‌گذاری را تسهیل کرد. نمی‌توان به شهر گفت «محدود باش» اما نگفت «چگونه بر محدودیت غلبه کن». نمی‌توان مردم را به «تحمل» دعوت کرد، بی‌آنکه «تسهیل» فراهم کرد.

شوش نیازمند سیاستی است که میراث را به مزیت تبدیل کند، نه به مانع؛ که ثبت جهانی را به نفع شهروندی ترجمه کند، نه فقط به نفع تابلوی شهر؛ که نام جهانی را به نان محلی پیوند بدهد؛ که شأن تاریخی را به شادی حیاتی بدل کند. اکنون زمان آن است که از «ثبت» به «رهاورد»، از «عنوان» به «عمران»، از «هویت» به «حیات» حرکت کنیم.

«شوش سزاوار آن نیست که موزه‌ای خاموش در ویترین تاریخ باشد؛ این کهن‌شهرِ نامدار، شایسته آن است که نه در بندِ حصارهای انجماد، بلکه در پهنه‌ی بازارهای پُررونق نفس بکشد، از خاکِ زرخیزش نان بسازد، بر چهره‌ی مردمانش نشاط بنشاند و شکوهِ دیروز را به پویاییِ امروز پیوند بزند.»

اهواز – تیرماه ۱۴۰۵